Wszystko co musisz wiedzieć o witaminie C – mechanizm działania, badania i sprawdzone produkty

Witamina C od lat cieszy się ogromną popularnością w pielęgnacji skóry na całym świecie. Cosmetics Business donosi, że witamina C, razem z retinolem, zajmuje drugie miejsce w globalnym rankingu najczęściej wyszukiwanych składników do pielęgnacji skóry. Jej popularność nie maleje i nic w tym dziwnego – to jedna z tych substancji aktywnych, których skuteczność została potwierdzona licznymi badaniami naukowymi.

Z drugiej strony, witamina C stanowi jedno z większych wyzwań formacyjnych dla technologów kosmetycznych, dlatego chemicy nieustannie poszukują bardziej stabilnych form, co doprowadziło do modyfikacji cząsteczki kwasu i opracowania kilku pochodnych.

Jak działa witamina C? Jak ją łączyć? Czy pochodne witaminy C są równie skuteczne jak czysty kwas askorbinowy? Zebrałam wszystkie odpowiedzi na te pytania w jednym artykule, aby pomóc zrozumieć, jak najlepiej wykorzystać jej potencjał w codziennej pielęgnacji.

Na początek przyjrzyjmy się działaniu – jakie efekty daje aplikacja witaminy C na skórę?

Trzy podstawowe korzyści witaminy C dla skóry

1. Zwiększenie ilość kolagenu i hamuje degradację obecnych włókien

Witamina C jest potrzebna do syntezy kolagenu. Działa jako kofaktor i jest niezbędna do pracy hydroksylazy prolilowej i lizylowej, które wiążą i stabilizują włókna kolagenowe oraz syntezę kolagenu III.

Kwas askorbinowy może również blokować działanie MMP-1 (metaloproteinazy macierzy 1) – enzymu, który rozkłada kolagen w skórze.

Badania wykazały, że codzienne stosowanie miejscowej witaminy C w stężeniu 3% przez cztery miesiące prowadzi do znacznego blokowania degradacji obecnych włókien kolagenu.

2. Redukcja przebarwień

Witamina C zakłóca produkcję melaniny (barwnika skóry), wchodząc w interakcję z jonami miedzi w miejscach aktywnych tyrozynazy – głównego enzymu odpowiedzialnego za przekształcanie tyrozyny w melaninę, i hamuje działanie tego enzymu.

W literaturze można znaleźć również informacje o innych możliwych mechanizmach wpływu na melanogenezę poprzez zdolność witaminy C do redukcji orto-chinonów, które powstają w procesie utleniania DOPA katalizowanym przez tyrozynazę.

Badania najczęściej prowadzone są na stężeniach od 5 do 10% kwasu askorbinowego, ale zawartość 5% okazała się mniej skuteczna od 4% hydrochinonu. Warto jednak zaznaczyć, że powodowała znacznie mniej podrażnień.

3. Antyoksydacja

Witamina C ma zdolność neutralizowania i usuwania wolnych rodników powstających pod wpływem zanieczyszczeń środowiskowych oraz promieniowania ultrafioletowego (UV). Działanie to odgrywa szczególnie istotną rolę w naskórku, dlatego właśnie w tej warstwie skóry stężenie witaminy C jest znacznie wyższe niż w skórze właściwej.

Kwas askorbinowy uznaje się za jeden z najskuteczniejszych antyoksydantów – ale czy to samo można powiedzieć o jego pochodnych?

Dotarłam do bardzo interesującej publikacji w czasopiśmie American Chemical Society, w której naukowcy wykorzystali zaawansowane modele matematyczne i obliczenia chemii kwantowej (DFT) do porównania potencjału antyoksydacyjnego witaminy C oraz trzech jej pochodnych: glukozydu askorbylu, kwasu 3-O-etylowego askorbinowego oraz palmitynianu askorbylu. Wyniki wykazały, że w środowisku wodnym to kwas askorbinowy wykazuje najwyższą aktywność przeciwutleniającą spośród analizowanych związków – mimo że pozostałe formy często odznaczają się wyższą stabilnością chemiczną.

Warto jednak zaznaczyć, że palmitynian askorbylu jako pochodna hydrofobowa nierozpuszczalna w wodzie, wykazuje ograniczoną skuteczność antyoksydacyjną w środowisku wodnym. Efektywność działania przeciwutleniacza zależy nie tylko od jego reaktywności chemicznej, lecz także od rozpuszczalności oraz miejsca, w którym zachodzi reakcja.

Jak witamina C neutralizuje wolne rodniki?

Z przeprowadzonych obliczeń wynika, że spośród analizowanych mechanizmów przeciwutleniających to mechanizm HAT (transfer atomu wodoru) jest najbardziej prawdopodobny zarówno dla kwasu askorbinowego, jak i innych form. W tym procesie antyoksydant przekazuje wolnemu rodnikowi atom wodoru (zarówno proton i elektron) prowadząc do jego unieszkodliwienia.

Kluczowym parametrem opisującym efektywność tego mechanizmu jest energia dysocjacji wiązania O−H (BDE). Im niższa jej wartość, tym łatwiej dochodzi do oderwania atomu wodoru, a co za tym idzie – tym silniejsze ma właściwości antyoksydacyjne. W praktyce oznacza to, że grupa hydroksylowa (−OH) kwasu askorbinowego z niższym BDE chętniej oddaje wodór, stabilizując tym samym wolny rodnik.

Najniższe wartości BDE w witaminie C dotyczą grup hydroksylowych przy pierścieniu laktonowym, którego sprzężony układ wiązań podwójnych umożliwia stabilizację powstałego rodnika przez delokalizację elektronu.

Dlatego to właśnie czysty kwas askorbinowy wykazuje w wodzie najwyższą zdolność do oddawania atomu wodoru, co czyni go bardzo skutecznym przeciwutleniaczem.

Skuteczne stężenia witaminy C i jej biodostępność

Optymalne stężenie witaminy C w kosmetykach zależy od zastosowanej formy chemicznej, jednak w przypadku kwasu askorbinowego literatura podaje, że skuteczne działanie uzyskuje się przy stężeniach pomiędzy 8% a 20%. W badaniu przeprowadzonym przez Pinnella w 2001 roku wykazano, że maksymalna absorpcja kwasu askorbinowego przez tkanki zachodzi przy stężeniu 20% i pH 3,2. Co istotne, zwiększenie stężenia powyżej 20% nie tylko nie poprawia jego biodostępności, lecz może zwiększać ryzyko podrażnień.

W tym samym badaniu oceniono również skuteczność dostępnych na rynku preparatów zawierających wysokie stężenia niektórych pochodnych witaminy C. Analizie poddano m.in. sól magnezową fosforanu askorbylu (15%) oraz palmitynian askorbylu (10%) i porównano przenikanie do 15% kwasu askorbinowego. Wyniki pokazały, że żadna z tych pochodnych nie zwiększyła poziomu kwasu askorbinowego w skórze, co sugeruje, że zarówno ich zdolność do penetracji naskórka, jak i konwersji do aktywnej formy były bardzo ograniczone.

Dlatego gdybym miała wybrać jedną formę witaminy C, której badania mnie najbardziej przekonują jest tetraizopalmitynian askorbylu.

Tetraizopalmitynian askorbylu – czy jest lepszy od kwasu askorbinowego?

Jedną z kluczowych zalet tej lipofilowej pochodnej witaminy C jest jej zdolność do łatwego przenikania przez błony komórkowe. W porównaniu do kwasu askorbinowego, tetraizopalmitynian askorbylu (INCI: Tetrahexyldecyl Ascorbate) cechuje się również znacznie większą stabilnością.

Badania przeprowadzone na liniach ludzkich fibroblastów wykazały, że wykazuje on porównywalną skuteczność do kwasu askorbinowego – obserwowano zwiększoną syntezę kolagenu oraz zahamowanie aktywności metaloproteinaz macierzy zewnątrzkomórkowej (MMP-2 i MMP-9).

Co więcej, tetraizopalmitynian askorbylu może być wewnątrz komórek przekształcany w aktywną formę witaminy C. Zwiększenie wewnątrzkomórkowego stężenia kwasu askorbinowego było w tym przypadku wyższe niż po zastosowaniu samego kwasu askorbinowego w równoważnym stężeniu.

Image Skincare i krem z witaminą C, który pokochała moja skóra

Lubię sięgać po produkty, które wykorzystują rozwiązania oparte na nauce, dlatego tak bardzo spodobała mi się formuła produktów marki Image Skincare. Skład kremu Vital C Hydrating Repair Creme 20% to produkt, który łączy w sobie synergię działania 3 witamin: A, E i C w stężeniu 20%.

Witamina C występuje tutaj w formie tetraizopalmitynianu askorbylu, kwasu askorbinowego oraz soli magnezowej fosforanu askorbylu– każda z nich różni się rozpuszczalnością i stabilnością, ale wspólnie wykazują silne działanie antyoksydacyjne, rozjaśniające i wspierające syntezę kolagenu.

Receptura została skomponowana w lekkiej, dobrze wchłaniającej się formule, dlatego nakładam ten krem rano, przed nałożeniem ochrony przeciwsłonecznej. Mitem jest twierdzenie, że witamina C jest składnikiem fotouczulającym, jest wręcz przeciwnie – zmniejsza wrażliwość na promieniowanie UV.

Aloe Barbadensis Leaf Juice, Water/Aqua/Eau, Glycerin, Dimethicone, C12-15 Alkyl Benzoate, Glyceryl Stearate, Isostearyl Neopentanoate, PEG-100 Stearate, Simmondsia Chinensis (Jojoba) Seed Oil, Caprylic/Capric Triglyceride, Cetearyl Alcohol, Citrus Aurantium Dulcis (Orange) Oil, Limonene, Brassica Campestris/Aleurites Fordi Oil Copolymer, Cetyl Alcohol, Tetrahexyldecyl Ascorbate, Stearyl Alcohol, Phenoxyethanol, Cyclopentasiloxane, Tocopherol, Ceteth-10 Phosphate, Dicetyl Phosphate, Magnesium Ascorbyl Phosphate, Panthenol, Squalane, Caprylyl Glycol, Glycine Soja (Soybean) Sterols, Linoleic Acid, Phospholipids, Ethylhexylglycerin, Glucosamine HCl, Hexylene Glycol, Xanthan Gum, Magnesium Aluminum Silicate, PEG-8, Butylene Glycol, Phytic Acid, Sodium Hydroxide, Pisum Sativum (Pea) Extract, Allantoin, Retinyl Palmitate, Bambusa Vulgaris Leaf/Stem Extract, Citrus Nobilis (Mandarin Orange) Peel Oil, Yeast Polysaccharides, Dipotassium Glycyrrhizate, Disodium EDTA, Sodium Hyaluronate, Benzoic Acid, Ascorbyl Palmitate, Pyruvic Acid, Tremella Fuciformis Sporocap Extract, Citric Acid, Ascorbic Acid, Vitis Vinifera (Grape) Seed Extract

W składzie kremu znajduje się szereg substancji o udokumentowanym działaniu pielęgnacyjnym. Podstawę formuły stanowi żel z liści aloesu (INCI: Aloe Barbadensis Leaf Juice), który działa kojąco i nawilżająco, gliceryna i kwas hiualuronowy – klasyczne humektant, które wiążą wodę w naskórku, wspomagając jego nawilżenie. Nie brakuje również innych składników aktywnych, takich jak: łagodzący d-Pantenol i alantoina oraz fosfolipidy i kwas linolenowy – wspierające odbudowę bariery skóry.

Krem, jak i całą markę Image Skincare znajdziesz w sklepie Topestetic.

Witamina C w organizmie ludzkim

Nasz organizm nie jest zdolny do syntezy witaminy C, dlatego musimy dostarczać ją z pożywieniem. W obrębie skóry występują wyraźne różnice w rozmieszczeniu tej witaminy – jej stężenie w naskórku jest aż o 425% wyższe niż w skórze właściwej. Wynika to z istotnej roli, jaką witamina C odgrywa w ochronie komórek naskórka przed promieniowaniem UV.

Dieta bogata w witaminę C wspiera nie tylko odporność, ale też zdrowie skóry „od wewnątrz”. Oprócz kosmetyków z witaminą C włącz do jadłospisu produkty takie jak:

• natka pietruszki,
• cytrusy (pomarańcze, grejpfruty),
• papryka czerwona,
• kiwi,
• truskawki,
• brokuły.

Transport witaminy C

Istnieją dwa odrębne mechanizmy odpowiedzialne za transport witaminy C do komórki.

Uniwersalnym, obecnym we wszystkich komórkach, systemem transportu witaminy C jest dyfuzja ułatwiona formy utlenionej jaką jest kwas dehydroaskorbinowego (DHA). Przebiega ona z udziałem transportera glukozy (GLUT). Po wniknięciu do komórki, DHA ulega natychmiastowej redukcji i gromadzi się w postaci aktywnej formy, czyli kwasu askorbinowego (AA).

Drugi mechanizm bazuje na dwóch wyspecjalizowanych białkach transportujących – SVCT1 i SVCT2. SVCT1 odpowiada głównie za transport kwasu askorbinowego w obrębie naskórka, natomiast SVCT2 – w skórze właściwej.

Białko SVCT2, obecne w komórkach skóry właściwej, takich jak fibroblasty, transportuje witaminę C z osocza do skóry, skąd może dalej przemieszczać się w kierunku naskórka. Z kolei SVCT1, zlokalizowane w warstwach naskórka, dostarcza witaminę C do keratynocytów.

Oba transportery funkcjonują w ramach mechanizmu transportu wtórnie aktywnego, a ich działanie zależy od gradientu jonów sodu (Na⁺), a więc obecność sodu jest niezbędna, aby witamina C mogła zostać efektywnie wchłonięta przez komórki skóry.

Z czym łączyć, a z czym nie łączyć witaminy C?

Witamina C + E: przeciwutleniacze synergistyczne

Witamina E jest lipofilowym przeciwutleniaczem, który odgrywa kluczową rolę w ochronie błon komórkowych przed stresem oksydacyjnym. Podobnie jak witamina C, jej poziom gwałtownie spada po ekspozycji na promieniowanie UV. Liczne badania kliniczne wykazały synergistyczne działanie przeciwutleniające witamin C i E, szczególnie w kontekście fotoprotekcji.

Witamina E skutecznie neutralizuje rodniki hydroksylowe (•OH), powstające m. in. w wyniku promieniowania UV. W trakcie tej reakcji sama ulega utlenieniu, przekształcając się w rodnikową formę E•. Tu z pomocą przychodzi witamina C – regeneruje ona witaminę E, przywracając jej wyjściową, nierodnikową formę. Sama witamina C utlenia się do kwasu dehydroaskorbowego, ale jest to reakcja odwracalna, dzięki czemu zregenerowane obie witaminy ponownie mogą walczyć z wolnymi rodnikami. 

Dodatkowo, witamina C i E działają w różnych środowiskach komórkowych – witamina E w warstwie lipidowej, a witamina C w cytoplazmie – co czyni je doskonałym duetem w walce z procesem oksydacyjnym.

Nawiasem mówiąc – to połączone działanie dwóch silnych antyoksydantów również zostało wykorzystane w recepturze kremu Image Skincare!

Witamina C + kwas ferulowy: działanie stabilizujące

Ze względu na swoją budowę chemiczną, kwas askorbinowy jest cząsteczką dość niestabilną – wrażliwą na podwyższoną temperaturę oraz promieniowanie słoneczne. Aby zwiększyć jego trwałość, często stosuje się dodatek kwasu ferulowego, silnego antyoksydanta, który skutecznie przeciwdziała utlenianiu witaminy C. Kluczowe znaczenie dla stabilności kwasu askorbinowego ma również pH preparatu – powinno ono mieścić się w przedziale 3,0–3,5.

Za przełomowe badania nad stabilizacją i przenikaniem witaminy C odpowiada dr Sheldon Pinnell – dermatolog, naukowiec i profesor Uniwersytetu Duke’a. To właśnie on opracował i opatentował skuteczną formułę serum z witaminą C, E i kwasem ferulowym.

Witamina C + związki miedzi: niekompatybilność

Witamina C jest kompatybilna z większością składników, jednak wykazuje istotną niezgodność z jonami miedzi (w tym peptydami miedziowymi) – związki te prowadzą do jej dezaktywacji.

Jony Cu²⁺ przyspieszają utlenianie kwasu askorbinowego w sposób zależny od pH, generując reaktywne formy tlenu. Mechanizm tej reakcji opiera się na tworzeniu kompleksu między Cu²⁺, witaminą C i tlenem, w którym miedź katalizuje przeniesienie elektronów. W efekcie witamina C utlenia się do dehydroaskorbinianu (DHA), a tlen redukuje się do nadtlenku wodoru (H₂O₂). Proces ten może prowadzić do powstawania rodników hydroksylowych (•OH).

Witamina C + niacynamid: fakty i mity

Wokół łączenia niacynamidu z kwasem askorbinowym narosło tak wiele mitów, że nawet ja czasami się w tym gubię! Na szczęście znalazłam świetne wyjaśnienie, które uporządkowało mi wszystko w głowie – okazuje się, że większość obaw opiera się na nieaktualnych badaniach lub błędnej interpretacji chemii.

W rzeczywistości istnieją dwie główne reakcje chemiczne, które mogą zachodzić przy połączeniu witaminy C (kwasu askorbinowego) z niacynamidem. Obie zostały dokładnie przebadane – choć część badań pochodzi sprzed lat, kiedy nie dysponowano jeszcze nowoczesnymi metodami analizy.

Pierwsza z reakcji dotyczy przekształcania niacynamidu w niacynę w warunkach silnie kwasowych lub zasadowych. Proces ten zachodzi bardzo powoli i wymaga specyficznych warunków – wysokiej temperatury i niskiego pH.

Na przykład 10% roztwór niacynamidu ogrzewany do 120°C przez 20 minut nie ulega konwersji. Dopiero po sześciu tygodniach przechowywania w temperaturze 45°C i kwaśnym pH obserwuje się powstanie niacyny w ilości nieprzekraczającej 2%. W warunkach pokojowych (25°C), ilości te są jeszcze mniejsze – poniżej 1%.

Dla niektórych osób to może być problem, bo nawet 0,001% niacyny może wywołać lekkie zaczerwienienie skóry. Ale jeśli stosujesz produkt, który zawiera zarówno niacynamid, jak i kwas askorbinowy, i nie obserwujesz zaczerwienienia skóry, najprawdopodobniej sam produkt zawiera bardzo niewielkie ilości niacyny, albo twoja skóra nie jest na nią wrażliwa.

Czy można nakładać niacynamid i witaminę C osobno, w jednym etapie pielęgnacyjnym?

Tak, ponieważ w takich warunkach ilość powstającej niacyny jest tak minimalna, że nie stanowi żadnego zagrożenia.

Drugą potencjalną reakcją jest tworzenie kompleksu między niacynamidem a kwasem askorbinowym, co może nadawać roztworowi żółtawe zabarwienie. Pojawiają się obawy, że taki kompleks może obniżać skuteczność działania obu substancji, a nawet sprzyjać powstawaniu nadtlenku wodoru, który z kolei może działać drażniąco.

Zmiana koloru preparatu nie świadczy o rozpadzie cząsteczki witaminy C, lecz o powstaniu kompleksu. Kompleks ten powstaje poprzez przejście elektronu z cząsteczki witaminy C do niacynamidu, co skutkuje słabym, odwracalnym wiązaniem.

Wartość pH roztworu odgrywa tu kluczową rolę. Najwięcej kompleksu powstaje przy pH 3,8, natomiast zarówno niższe, jak i wyższe wartości pH ograniczają ten proces. Zauważ, że kwaśne pH dotyczy jedynie powierzchni skóry – w głębszych warstwach pH wzrasta do fizjologicznego (około 7), co sprzyja rozpadowi kompleksu i uwalnianiu obu składników.

Połączenie niacynamidu z witaminą C nie jest, aż tak szkodliwe, jak często się uważa. Ewentualne reakcje chemiczne zachodzą powoli, są odwracalne i w typowych warunkach użytkowania nie wpływają istotnie na skuteczność ani bezpieczeństwo produktu.

Witamina C to bez wątpienia skuteczny składnik o dobrze udokumentowanym działaniu, a jej wszechstronność sprawia, że z pewnością nie udało mi się zawrzeć wszystkiego na jej temat. Mam jednak nadzieję, że ten artykuł będzie pomocny i rozwieje kilka mitów.

Dziękuję marce Topestetic za inspirację do stworzenia kolejnego obszernego przewodnika po substancjach aktywnych. <3

Dajcie znać w komentarzu jaka substancja powinna pojawić się w kolejnym poście!

Bibliografia:

1. The most searched-for skin care ingredients worldwide revealed 

2. New data reveals top skincare ingredients of 2024

3. Wang K, Jiang H, Li W, Qiang M, Dong T, Li H. Role of Vitamin C in skin diseases. Front Physiol. 2018;9:819. https://doi.org/10.3389/fphys.2018.00819

4. Wong M. Vitamin C Esters: Are ATIP and THDA the Same Thing?. Lab Muffin Beauty Science. April 14, 2022. Accessed April 22, 2025

5. Xiao L, Kaneyasu K, Saitoh Y, Terashima Y, Kowata Y, Miwa N. Cytoprotective effects of the lipoidic-liquiform pro-vitamin C tetra-isopalmitoyl-ascorbate (VC-IP) against ultraviolet-A ray-induced injuries in human skin cells together with collagen retention, MMP inhibition and p53 gene repression. J Cell Biochem. 2009;106(4):589–98. https://doi.org/10.1002/jcb.22032

6. Pinnell SR, Yang H, Omar M, Riviere NM, DeBuys HV, Walker LC, et al. Topical L-ascorbic acid: Percutaneous absorption studies. Dermatol Surg. 2001;27(2):137–42. https://doi.org/10.1046/j.1524-4725.2001.00264.x

7. Shen J, Griffiths PT, Campbell SJ, Utinger B, Kalberer M, Paulson SE. Ascorbate oxidation by iron, copper and reactive oxygen species: review, model development, and derivation of key rate constants. Sci Rep. 2021;11:7417. https://doi.org/10.1038/s41598-021-86477-8

8. Liu Y, Liu C, Li J. Comparison of vitamin C and its derivative antioxidant activity: Evaluated by using density functional theory. ACS Omega. 2020;5(41):25467–75. https://doi.org/10.1021/acsomega.0c03506

9. Johnson W Jr, Boyer IJ, Bergfeld WF, Belsito DV, Hill RA, Klaassen CD, et al. Safety assessment of ethers and esters of ascorbic acid as used in cosmetics. Int J Toxicol. 2022;41(2_suppl):57S–75S. doi:10.1177/10915818221093545.

10. Goik U. Witamina C i jej pochodne w utrzymaniu dobrej kondycji skóry. Post Biochem. 2024;70(3):554. doi:10.18388/pb.2021_554.

11. Grădinaru AC, Popa S. Vitamin C: From self-sufficiency to dietary dependence in the framework of its biological functions and medical implications. Life. 2025;15(2):238. https://doi.org/10.3390/life15020238

12. https://kindofstephen.com/the-niacinamide-vitamin-c-conflict